Strefa klienta
Pomoc

Umowa dożywocia a zachowek


Pytanie:

Proszę o omówienie następujących możliwości przekazania wspomnianego majątku: darowizna, darowizna ze służebnością mieszkania, umowa o dożywocie, testament, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii zachowku i kosztów ww. umów (notariusz, sąd, podatki itp.) W przypadku umowy darowizny, zwykle na łamach Państwa serwisu prawniczego można przeczytać, że będzie istniała konieczność zapłaty zachowku (w tym przypadku przez córkę na rzecz syna babci). Jednak nie wszystkie Państwa opinie są spójne w tym zakresie. W poradzie nr 136091 można przeczytać, że zachowek będzie należał się tylko w przypadku gdy dodatkowo istnieje testament. Proszę o wyjaśnienie tego zagadnienia, najlepiej z odwołaniem do orzecznictwa sądu. Interesuje mnie również czy przedmiotem umowy o dożywocie może być całe gospodarstwo czy jedynie dom.

Odpowiedź:

Wśród prawników panuje spór co do tego, czy z roszczeniem o zachowek można wystąpić tylko wówczas, gdy został spisany testament, czy też roszczenie to jest możliwe do zastosowania, gdy testamentu nie ma.
Treść art. 991 kodeksu cywilnego wskazuje, że roszczenie o zachowek jest możliwe wówczas, gdy sporządzono testament, bo w przepis stanowi, że roszczenie o zachowek przysługuje tym osobom, którzy byliby powołani do dziedziczenie z mocy ustawy. Można z tego wyciągnąć wniosek, że jeśli są powołani do dziedziczenie z mocy ustawy (nie ma testamentu), to roszczenie o zachowek im nie przysługuje.
Jednak w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2004 r. (sygn. akt II CK 444/02) stwierdzono, że jeżeli uprawniony do zachowku, dziedziczący z ustawy wespół z innymi osobami, nie otrzymał należnego mu zachowku, ma przeciwko współspadkobiercom roszczenia o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Sąd przyjął, że dokonując interpretacji przepisów prawa spadkowego trzeba też wziąć pod uwagę cel regulacji dotyczącej zachowku. Ustawodawca zamierzał najbliższym członkom rodziny zmarłego zapewnić pewne „minimum”, nawet jeśli doszło do „rozdania” całego majątku przez spadkodawcę. Dlatego też nawet w razie dziedziczenia ustawowego spadkobiercy mogą domagać się uzupełnienia zachowku.
 
Powołując się na powyższy wyrok syn babci mógłby domagać się wypłacenia uzupełniającego zachowku, jeśli na mocy umowy darowizny gospodarstwo byłoby przekazane córce.
W zasadzie zachowek zawsze przysługuje członkowi rodziny, jeśli nie został wydziedziczony. Osoba zobowiązana do zapłacenia zachowku mogłaby się powołać się na art. 5 kodeksu cywilnego i wskazać, że uprawniony do zachowku nadużywa swojego prawa. W orzeczeniu z dnia 19 maja 1981 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że w sprawie o zachowek nie jest wyłączone obniżenie wysokości należnej z tego tytułu sumy ze względu na nadużycie prawa podmiotowego (art. 5 Kodeksu cywilnego) – III CZP 18/81. Również w wyroku z dnia 7 kwietnia 2004 r. Sąd Najwyższy uznał, że do spadkowych praw podmiotowych można zastosować art. 5 K.c. (sygn. akt IV CK 215/03). Chodzi o takie sytuacje, które mogłyby u spadkobierców rodzić poczucie niesprawiedliwości w związku z koniecznością uiszczenia zachowku, gdy osoba uprawniona do zachowku tylko w niewielkim stopniu zajmowała się spadkobierca, główny ciężar pomocy spadkodawcy np. finansowej spoczywał na osobie zobowiązanej do wypłacenia zachowku. Nawet wówczas przyjmuje się, że na podstawie art. 5 kodeksu cywilnego sąd może obniżyć zachowek, ale nie można osoby uprawnionej do zachowku całkowicie go pozbawić.
Przyjmuje się, że „sposobem” na uniknięcie  płacenia zachowku jest przekazanie majątku na mocy umowy dożywocia. Umowa dożywocie to odrębny rodzaj umowy niż umowa darowizny. W art. 993 kodeku cywilnego ustawodawca przewidział, że tylko darowizny podlegają doliczeniu do spadku. W przepisie tym nie wspomina się o możliwości doliczenie wartości umowy dożywocia. Jeśli więc syn domagałby się zachowku, powołując się na fakt przekazania gospodarstwa, to można w odpowiedzi na pozew stwierdzić, że roszczenie jest bezzasadne, bo przepisy prawa spadkowego przewidują możliwość doliczenie do spadku darowizn, a nie umowy dożywocia.
Zgodnie z art. 908 kodeksu cywilnego w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (umowa o dożywocie). Powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym. Zgodnie z definicją zawartą w Kodeksie cywilnym, przedmiotem umowy dożywocia może być wyłącznie nieruchomość. Dotyczy to każdego rodzaju nieruchomości - gruntowej, budynkowej i lokalowej, a także udziału w nieruchomości.
Zgodnie z art. 158 kodeksu cywilnego umowa dożywocia, jako umowa przenosząca własność nieruchomości, musi być zawarta pod rygorem nieważności w formie aktu notarialnego. W akcie notarialnym można dokładnie trzeba dokładnie określić z jakich części domu czy gospodarstwa dożywotnim może korzystać, do jakiś świadczeń jest zobowiązany nowy właściciel nieruchomości.
Umowa darowizny ze służebnością mieszkania, osoba uprawniona może korzystać z określonych części domu, ale powinna sama się utrzymywać. W przypadku umowy dożywocia nowy właściciel musi nie tylko udostępnić określoną część domy, ale też utrzymywać dożywotnika i dostarczać mu świadczeń przewidziany w umowie.
Umowa darowizny nieruchomości czy też umowa dożywocia powinny być zawarte w formie aktu notarialnego, ale wysokość opłaty notarialnej uzależniona jest od wartości praw własności.
Zgodnie z paragrafem 3 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAWIEDLIWOŚCIz dnia 28 czerwca 2004 r. „w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej” - maksymalna stawka wynosi od wartości:
  1)   do 3.000 zł - 100 zł;
  2)   powyżej 3.000 zł do 10.000 zł - 100 zł + 3 % od nadwyżki powyżej 3.000 zł;
  3)   powyżej 10.000 zł do 30.000 zł - 310 zł + 2 % od nadwyżki powyżej 10.000 zł;
  4)   powyżej 30.000 zł do 60.000 zł - 710 zł + 1 % od nadwyżki powyżej 30.000 zł;
  5)   powyżej 60.000 zł do 1.000.000 zł - 1.010 zł + 0,4 % od nadwyżki powyżej 60.000 zł;
  6)   powyżej 1.000.000 zł do 2.000.000 zł - 4.770 zł + 0,2 % od nadwyżki powyżej 1.000.000 zł;
7)       powyżej 2.000.000 zł - 6.770 zł + 0,25 % od nadwyżki powyżej 2.000.000 zł, nie więcej jednak niż 10.000 zł, a w przypadku czynności dokonywanych pomiędzy osobami zaliczonymi do I grupy podatkowej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn nie więcej niż 7.500 zł.
 
W Państwa przypadku opłata wyniesie około 2 tysięcy złotych. Najlepiej jest jednak zadzwonić do kilku biur notarialnych i zorientować się jakie dokładnie będą obowiązywały opłaty – rozporządzenie przewiduje ceny maksymalne, więc można spróbować wynegocjować z notariuszem niższą opłatę.
 
Notariusz pobierze również opłatę skarbową. Stawka podatku przy umowie dożywocia wynosi 2% wartości przenoszonego prawa własności. W art. 9 pkt 2 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych przewidziano, że zwalnia się od podatku przeniesienie własności nieruchomości lub ich części, wraz z częściami składowymi, z wyjątkiem budynków mieszkalnych lub ich części znajdujących się na obszarze miast, w drodze umów dożywocia pod warunkiem, że w rozumieniu przepisów o podatku rolnym, w chwili dokonania czynności, nabyte grunty stanowią gospodarstwo rolne albo utworzą gospodarstwo rolne lub wejdą w skład gospodarstwa rolnego będącego własnością nabywcy.

Hasła:

zachowek, spadek, dożywocie, dożywotnik, umowa dożywocia, spadkobiercy, spadkobierca

Data odpowiedzi:

15-09-2010r.

Działy prawa:

Cywilne Postepowanie cywilne Spadkowe

Numer porady:

231267

Podobne:

Kto może i czy w ogóle może podważyć, zaskarżyć umowę dożywocia i po jakim czasie od podpisania aktu notarialnego na…

Czy można poważyć umowę dożywocia?