Prawnicy w swych pismach procesowych często odwołują się do łacińskich sentencji. Są to krótkie, jednozdaniowe maksymy, które przedstawiają podstawowe zasady prawne. Sentencje te były sformułowane przez prawników cieszących się dużym autorytetem -  przeważnie jurystów starożytnego Rzymu. Sentencje prawniczy można więc porównać do reguł postępowania, która mają wielowiekowe tradycje, jednak trzeba pamiętać, że sentencje prawnicze nie są normami prawa, a niektóre z nich przestały być używane, ponieważ nie odpowiadają współczesnym stosunkom społecznym, ustrojowy i prawnym.

Wiele z nich ma jednak uniwersalne znaczenie, gdyż podstawowe konstrukcje prawne wypracowane przez jurystów rzymskich nie uległy zmianie. Znaczenie tego rodzaju sentencji zostało w symboliczny podkreślone poprzez zamieszczenie ich na  76 kolumnach budynku Sądu Najwyższego w Warszawie. Na kolumnach widnieje  osiemdziesiąt sześć paremii prawniczych w języku polskim i łacińskim, zaczerpniętych przeważnie z  pism jurystów rzymskich oraz ustawa  cesarzy rzymskich.

 

Ogólne sentencje prawne

Aequitas sequitur legem – Słuszność idzie za prawem

Alienius dolus nocere alteri non debet – Nikogo nie powinien obciążać cudzy podstęp

Cedant arma togae – niech oręż ustąpi przed togą

Cessante ratione legis cessat et lex ipsa – gdy ustaje przyczyna, dla której wydano ustawę, traci moc i sama ustawa

Consuetudo pro lege servatur  – zwyczaj jest traktowany jako prawo

Culpa est immiscere se rei ad se non pertinenti – winą jest mieszanie się do rzeczy, które nas nie dotyczą

Dormiunt aliquando leges, numquam moriuntur – ustawy niekiedy drzemią, a nigdy nie umierają

Dura lex, sed lex – twarde prawo, ale prawo

Ex his, quae forte uno aliquo casu accidere possunt, iura non constituuntur – praw nie ustanawia się dla przypadków, które mogą się zdarzyć tylko raz

Fiat iustitia, pereat mundus – sprawiedliwości musi się stać zadość, choćby miał zginąć świat

Hominem causa omne ius constitutum sit – wszelkie prawo winno być stanowione ze względu na człowieka

Ignorantia iuris nocet – nieznajomość prawa szkodzi;

Ignorantia legis non excusat – nieznajomość prawa, ustawy nie jest wytłumaczeniem Imperitia culpae adnumeratur – brak doświadczenia zalicza się do winy

Inter arma silent leges – podczas wojny milczą prawa

Is fecit, cui prodest  – uczynił ten, komu przyniosło to korzyść

Iura novit curia  – sąd zna prawo

Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere – nakazy prawa są następujące: żyć uczciwie, drugiemu nie szkodzić, każdemu oddać co mu się należy

Ius est ars boni et aequi – prawo jest sztuką tego, co dobre i słuszne

Ius publicum privatorum pactis mutari non potest – prawo publiczne nie może być zmieniane umowami osób prywatnych

Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi – sprawiedliwość jest stałą i niezmienną wolą przyznania każdemu należnego mu prawa

In legibus fundamentum rei publicae- fundament republiki tkwi w ustawach

Lege non distinguente nec nostrum est distinguere – tam, gdzie ustawa nie rozróżnia, nie naszą jest rzeczą wprowadzać rozróżnienie

Leges ab omnibus intellegi debent – ustawy powinny być zrozumiałe dla wszystkich

Lex iubeat non disputat – prawo nakazuje, a nie dyskutuje

Locus regit actum – miejsce rządzi czynnością prawną

Leges salutem civitatis saluti singulorum anteponunt - ustawy przekładają dobro państwa nad dobro jednostki

Legum ministri magistratus legum interpretes iudicies - urzędnicy są sługami prawa a sędziowie jego tłumaczami

Lex iubet ea, quae facienda sunt, prohibetque contraria - prawo nakazuje to, co należy czynić i zakazuje rzeczy przeciwnych

Male nostro iure uti non debemus – nie powinniśmy źle korzystać z naszych praw

Nam hoc natura aequum est neminem cum alterius detrimento fieri lucupletiorem – albowiem słuszne jest z natury, aby nikt się nie bogacił ze szkodą drugiego

Nemo de domo sua extrahi potest – nikt nie może być wyrzucony ze swojego domu

Non ex regula ius sumatur, sed ex iure quod est regula fiat – reguły nie tworzą prawa, lecz się z niego wywodzą

Non exemplis, sed legibus iudicandum est – należy orzekać na podstawie ustaw, a nie naśladować wcześniejsze rozstrzygnięcia

Non numeranda, sed ponderanda sunt argumenta – argumenty należy oceniać nie według liczby, ale znaczenia

Non omne quod licet honestum est – nie wszystko, co dozwolone jest uczciwe

Non omnis vox iudicis iudicati continet auctoritatem – nie każda wypowiedź sędziego ma moc wyroku

Novus rex, nova lex – nowy król, nowe prawo

Nulla voluntas errantis est  – kto jest w błędzie, nie wyraża swojej woli

Nullus videtur dolo facere, qui iure suo utitur – nie uważa się, aby postępował podstępnie ten, kto wykonuje swoje uprawnienia

Ne impediatur legatio - posłowie niech będą uważani za świętych

Nemo non benignus est sui iudex - nikt nie jest dla siebie nieprzychylnym sędzią

Nihil consensui tam contrarium est, quam vis atque metus - nic nie jest tak bardzo przeciwne zgodzie jak siła i strach

Omnis definitio in iure civili periculosa est, parum est enim, ut non subverti potest – Wszelka definicja w prawie cywilnym jest ryzykowna, rzadko bowiem zdarza się, by nie można było jej wywrócić

Optima est legum interpres consuetudo – zwyczaj jest najlepszą wykładnią prawa

Placuit in omnibus rebus praecipuam esse iustitiae aequitatisque quam stricti iuris rationem – we wszystkich sprawach powinna mieć pierwszeństwo zasada sprawiedliwości i słuszności nad zasadą ścisłego prawa

Princeps legibus solutus  – panujący nie podlega prawom (współcześnie premia ta nie jest aktualna, ponieważ przepisu prawa obowiązują wszystkich w tym także tych, którzy je stanowią)

Prior tempore potior iure – pierwszy w czasie lepszy prawem

Publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat, ius privatum est quod ad singulorum utilitatem – Prawem publicznym jest prawo odnoszące się do interesu państwa, a prawem prywatnym prawo dotyczące korzyści poszczególnych jednostek

Quid leges sine moribus? – cóż znaczą ustawy bez obyczajów

Qui iure suo utitur, neminem laedit  – kto nie przekracza przysługującego mu prawa, nie narusza praw drugiego

Ratio est anima legis – sens ustawy jest jej duszą

Res ipsa loquitur – rzecz mówi sama za siebie

Regula est, quae rem quae est breviter enarrat - regułą jest zwięzłe wyjaśnienie istoty rzeczy

Salus rei publicae suprema lex esto – dobro publiczne winno być najwyższym prawem

Sancti habeantur legati – posłów należy traktować jak nietykalnych

Scire leges non hoc est verba earum tenere, sed vim ac potestatem – znać ustawy to nie znaczy trzymać się ich słów, lecz rozumieć ich sens i znaczenie

Silent leges inter arma – milkną prawa w szczęku broni

Summum ius summa iniuria – najwyższe prawo może stać się najwyższym bezprawiem

Semper specialia generalibus insunt – zawsze szczegóły mieszczą się w ogółach

Ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis dispositio – przy takim samym sensie ustawy, takie same postanowienia ustawy

Ubi societas, ibi ius  – gdzie społeczeństwo tam prawo

Usus est unus legum corrector – zwyczaj jest jedynym korektorem prawa

Ubi ius, ibi onus – gdzie prawo tam obowiązek

Ubi ius, ibi remedium – gdzie prawo tam lekarstwo

Ubi ius incertum, ibi ius nullum - gdzie prawo niepewne tam nie ma prawa

Ubi periculum, ibi lucrum  – gdzie niebezpieczeństwo tam zysk

Venire contra factum proprium nemini licet – nie wolno występować przeciwko temu, co wynika z własnych czynów

Videant consules, ne quid detrimenti res publica capiat – niechaj Konsulowie baczą, aby państwo nie poniosło jakiegoś uszczerbku

 

 

Interpretacja przepisów

Benignius leges interpretandae sunt, quo voluntas earum conservetur – ustawy są właściwiej interpretowane, gdy zachowuje się ich ducha

Clara non sunt interpretanda – jasne nie wymaga interpretacji

Incivile est nisi tota lege perspecta una aliqua particula eius proposita iudicare vel respondere – nieprawidłowe jest wydawanie wyroku lub opinii prawnej bez uwzględnienia całości ustawy, na podstawie jednego jej fragmentu

 

Lex posterior derogat legi priori – ustawa późniejsza uchyla ustawę wcześniejszą

Lex posterior generalis non derogat legi anteriori speciali - ustawa późniejsza o charakterze ogólnym nie uchyla wcześniejszej ustawy szczególnej

Lex prospicit, non respicit – ustawa patrzy na przód, a nie wstecz

Lex retro non agit – prawo nie działa wstecz

Lex severior retro non agit – prawo surowsze nie działa wstecz

Lex specialis derogat legi generali – ustawa szczegółowa uchyla ustawę ogólną

Lex superior derogat legi inferiori– ustawa wyższa rangą uchyla ustawę o niższej randze

 

Minime sunt mutanda, quae interpretationem certam semper habuerunt – jak najmniej należy zmieniać to, co zawsze miało jednoznaczną interpretację

Per non est – nie wolno jest interpretować przepisów prawnych tak, by pewne ich fragmenty okazały się zbędne

 

Prawo cywilne

Accessio cedit principali – rzecz przyłączona przypada głównej

Agere non valenti non currit praescriptio – przedawnienie nie biegnie względem tego kto jest niezdolny do dochodzenia swych roszczeń przed sądem

Casum sentit dominus – właściciel rzeczy ponosi skutki zdarzenia przypadkowego, powodującego uszkodzenie lub zniszczenie rzeczy

Commodum eius esse debet, cuius est periculum – korzyść musi przypadać temu kto ponosi ryzyko

Conventio omnis intellegitur rebus sic stantibus – każda umowa jest pojmowana jako obowiązująca tylko w danych, oznaczonych warunkach

Diei adiectio pro reo est, non pro stipulatore – oznaczenie terminu następuje w interesie dłużnika, a nie wierzyciela

Dies interpellat pro homine – termin wzywa za człowieka

Dolus semper praestatur – za podstęp zawsze się odpowiada

Damnum aut casu fit aut culpa – szkoda powstaje albo ze zdarzenia przypadkowego albo na skutek przewinienia

Eius est nolle, qui potest velle – ten tylko może nie chcieć, kto może chcieć tzn. tylko ta osoba, która jest uprawniona do żądania czegoś, może ze swojego roszczenia zrezygnować

Et non facere, facere est – powstrzymywanie się od działania jest także działaniem

Excipiendo reus fit actor – w zarzucie pozwany staje się powodem, teraz musi udowodnić ten fakt

Genus perire non censetur – uważa się, że gatunek nie ginie

Impossibilium nulla obligatio est – nikt nie jest zobowiązany do rzeczy niemożliwych

Is damnum dat, qui iubet dare – ten wyrządza szkodę, kto rozkazuje ją czynić

Ius civile vigilantibus scriptum est – prawo cywilne jest tworzone dla osób starannych

In toto et pars continetur– w całości i część jest zawarta

Id, quod nostrum est, sine facto nostro ad alium transferri non potest– to co jest nasze, bez naszego działania nie może zostać przeniesione na kogoś innego

Indivisa est causa pignoris– podstawa zastawu jest niepodzielna

Iniuriam qui facturus est, iam facit– kto ma zamiar wyrządzić krzywdę już ją wyrządza

In pari causa melior est condicio possidentis - w równej sytuacji lepsze jest stanowisko posiadającego

Mala fides superveniens non nocet – późniejsza zła wiara nie szkodzi

Mora trahit periculum – zwłoka pociąga za sobą ryzyko

Neglegentia culpa est  – zaniedbanie jest winą

Necessitas frangit legem  – konieczność łamie prawo

Nemo ex suo delicto meliorem nam condicionem facere potest – nikt nie może polepszyć swojej sytuacji w wyniku własnego czynu bezprawnego

Nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habet – nikt nie może przenieść na drugą osobę więcej praw aniżeli sam posiada

Nemo sibi ipse causam possessionis mutare potest – nikt nie może sam sobie zmienić podstawy posiadania

Obligatio est iuris vinculum – zobowiązanie tworzy więź prawną

Pacta sunt servanda – umów należy dotrzymywać

Privatorum conventio iuri publico non derogat  – umowa prywatna nie uchyla prawa publicznego

Qui non facit quod facere debet, videtur facere adversarus ea, quia non facit – Jeżeli ktoś nie czyni tego, co czynić powinien uważa się, że czyni przeciwnie, ponieważ nie czyni

Qui tacet consentire videtur si loqui debuisset ac potuisset – kto milczy, okazuje zgodę, jeśli powinien i mógł mówić - zasada domniemania zgody

Quod ab initio est vitiosum, non potest tractu temporis convalescere – to, co od początku jest wadliwe nie może być uzdrowione z upływem czasu

Res nullius cedit primo occupanti – rzecz niczyja przypada temu kto pierwszy ją objął w posiadanie

Separata esse debet possessio a prioprietate – posiadanie winno być odróżnione od własności

Servitutibus civiliter utendum est – służebność należy wykonywać w sposób oględny, najmniej uciążliwy dla właściciela

Si quid universitati debetur, singulis non debetur, nec quod debet universitas, singuli debent – jeśli jest się coś dłużnym stowarzyszeniu, to nie pojedynczym członkom, a dług stowarzyszenia nie jest długiem pojedynczych członków

Species perit ei, cui debetur – rzecz oznaczona indywidualnie przepada temu, komu się należy

Superficies solo cedit – to co jest na powierzchni przypada gruntowi

Tempus regit actum – czas rządzi czynnością prawną

Vim vi repellere licet  – siłę wolno odeprzeć siłą  

Volenti non fit iniuria  – chcącemu nie dzieje się krzywda

 

 

Prawo spadkowe

Ambulatoria est voluntas testatoris usque ad mortem – wola spadkodawcy może być zmieniona aż do śmierci

Hereditas nihil aliud est, quam secessio in universum ius, quod defunctus habuerit – spadek nie jest niczym innym, jak wejściem w ogół spraw zmarłego

In testamentis plenius voluntates testantium interpretamur - wykładnia testamentów opiera się na wnikliwym badaniu woli testatorów

Nemo pro parte testatus, pro parte intestatus decedere potest - nikt nie może umrzeć (częściowo) z testamentem i częściowo bez testamentu

Semel heres semper heres – kto raz zostanie dziedzicem zostaje nim na zawsze

 

 

Prawo rodzinne

Adoptio naturam imitator – Adopcja imituje naturę; poprzez adopcję dziecko powinno nabyć takie same prawa, jak rodzone dziecko adoptujących

Mater semper certa est, pater est, quem nuptiae demonstrant – matka zawsze jest znana, ojcem jest ten, na kogo wskazuje związek małżeński; zasada domniemania ojcostwa męża matki

Nasciturus pro iam nato habetur quotiens de commodis eius agitur – dziecko poczęte, ale jeszcze nie narodzone (nasciturus) uważa się za już narodzone, wtedy gdy chodzi o jego korzyść

Nuptias non concubitus, sed consensus facit – nie fakt współżycia ale porozumienie czyni małżeństwo

Qui curat, non curatur – kto sam podlega opiece, nie może jej sprawować nad inną osobą

Quot generationes tot gradus – Ile urodzeń, tyle stopni

 

 

Prawo karne

Accusare nemo se debet – nikt nie musi oskarżać siebie samego; nie można nikogo przymuszać do zeznawania przeciwko sobie

Cogitationis poenam nemo patitur – nikt nie ponosi kary za myślenie

Confessio est regina probationum – przyznanie się jest królową dowodów

Crimen grave non potest esse impunibile – ciężkie przestępstwo nie może uchodzić bezkarnie

Confessus pro iudicato est – ten kto przyznał się do winy jest jak osądzony

Delicta parentum liberis non nocent – przestępstwa rodziców nie szkodzą dzieciom

Fraus est fraudem celare – oszustwem jest ukrywać oszustwo

Fatetur facinus, qui iudicium fugit – przyznaje się do przestępstwa ten, kto unika sądu Fur est qui dolo malo rem alienam contrectat – złodziejem jest ten, kto w złym zamiarze zagarnie cudzą rzecz

In dubio pro reo  – wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść oskarżonego; zasada powiązana z domniemaniem niewinności

In maleficiis voluntas spectatur non exitus  – przy przestępstwach bierze się w rachubę chęć, nie wynik

In dubiis benigniora praeferenda sunt– w przypadku wątpliwości wybiera się życzliwsze rozwiązanie

In poenalibus causis benignius interpretandum est — w sprawach karnych należy stosować łagodniejszą interpretację

Ne quis absens puniatur – nieobecny niech nie będzie karany

Necessitas frangit legem  – konieczność łamie prawo

Nemo prudens punit, quia peccatum est, sed ne peccetur – nikt rozumny nie karze dlatego, że popełniono przewinienie, lecz dlatego, by nie popełniano

Nulla poena sine lege – nie ma kary bez ustawy, nie można stosować kary, która nie była przewidziana przez prawo w momencie popełniania przestępstwa

Nullum crimen sine lege – nie ma przestępstwa bez ustawy, nie można karać za czyn, który nie był zabroniony w momencie jego popełniania

Prohibenda est ira in puniendo – przy wymierzaniu kary nie wolno kierować się gniewem

Qui munus publice mandatum accepta pecunia reperunt, crimine repetundarum postulantur. – Dopuszcza się zdzierstwa ten, kto sprawując funkcję publiczną przyjmuje pieniądze od zainteresowanych

Satius enim esse impunitum relinqui facinus nicentis quam innocentem damnari – Lepiej pozostawić bezkarnym występek złoczyńcy, niż skazać niewinnego

Vim vi repellere licet  – siłę wolno odeprzeć siłą

Volenti non fit iniuria  – chcącemu nie dzieje się krzywda

Societas delinquere non potest - spółka nie może popełniać przestępstw

Ubi lex, ibi poena – tam gdzie prawo tam kara

 

 

Prawo procesowe 

Actor sequitur forum rei – powód udaje się do sądu pozwanego; zasada określająca właściwość miejscową sądu;

Actori incumbit probatio – na powodzie spoczywa ciężar dowodu;

Actus hominis, non dignitas iudicetur – Sądzone będą czyny ludzkie, nie piastowane godności

Advocatorum error litigatoribus non noceat – Błąd adwokatów niech nie szkodzi stronom

Audiatur et altera pars – należy wysłuchać także drugiej strony

Bis de eadem re ne sit actio – w tej samej sprawie nie przysługuje ponowne powództwo; powaga rzeczy osądzonej – res iudicata

Confessus pro iudicato est – ten, który uznał powództwo, uznawany jest za zasądzonego

Da mihi factum, dabo tibi ius – podaj mi fakty, a podam ci prawo -  chodzi to relację strony z sądem – na stronie spoczywa obowiązek przedstawienia faktów i swojego żądania, a sąd ustala jaki konkretnie przepis będzie miał w tym przypadku zastosowanie

Ei incumbit probatio, qui dicit, non ei, qui negat – ciężar dowodowy (onus probandi) spoczywa na tym, kto twierdzi, a nie na tym kto zaprzecza

Facta probantur, iura novit curia – okoliczności faktyczne należy udowodnić, a prawo sąd zna tzn. strony mają przedstawić fakty, a zastosowanie odpowiednich przepisów należy do sądu

Manifestum non eget probatione – to, co oczywiste, nie wymaga dowodu

Ne bis de eadem re sit actio – aby nie było ponownego postępowania w tej samej sprawie

Ne bis in idem  – nie dwa razy za to samo; zakaz powtórnego karania za ten sam czyn (nawiązuje do  bis de eadem re ne sit actio)

Ne eat iudex ultra petita partium– niech sędzia nie wychodzi ponad żądanie stron

Nemo auditur propriam turpitudinem allegans – powołujący się na własny występek nie będzie wysłuchany

Nemo iudex idoneus in propria causa – nikt nie powinien być sędzią w swojej sprawie

Nemo iudex in causa sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie

Nemo testis idoneus in propria causa – nikt nie powinien być świadkiem we własnej sprawie

Nihil probat, qui nimium probat – niczego nie dowodzi ten, kto dowodzi zbyt wiele

Nullus idoneus testis in re sua intellegitur – nikt nie może być wiarygodnym świadkiem we własnej sprawie

Prius quam exaudias, ne iudices – nie sądź, zanim wysłuchasz

Reformatio in peius iudici appellato non licet – sędziemu apelacyjnemu nie wolno zmieniać wyroku na niekorzyść odwołującego się

Res iudicata pro veritate accipitur – prawomocny wyrok przyjmuje się jako prawdę Reus excipiendo fit actor – pozwany staje się powodem przez podniesienie zarzutu

Res est in iudicium deducta, lis pendet– sprawa została doprowadzona do sądu, spór waży się

Reo negante actori incumbit probatio - kiedy pozwany przeczy, udowodnienie należy do powoda

Sententia facit ius inter partes – wyrok tworzy prawo między stronami

Si in ius vocato, ito! – Jeżeli zostałeś wezwany przed sąd, idź!

Testes estote! – bądźcie świadkami

Testis unus, testis nullus – jeden świadek, żaden świadek – współcześnie w prawie polskim nie ma wymogów co do ilości świadków musi przedstawić strona