Sygnatura:
6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne:
Administracyjne postępowanieKombatanci
Skarżony organ:
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Data:
2010-05-24
Sąd:
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Treść wyniku:
Oddalono skargę
Sędziowie:
Elżbieta PiechowiakJerzy Bortkiewicz /przewodniczący/Małgorzata Włodarska /sprawozdawca/

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz Sędziowie: Sędzia WSA Elżbieta Piechowiak Sędzia WSA Małgorzata Włodarska (spr.) Protokolant Katarzyna Korycka po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 17 listopada 2010 r. sprawy ze skargi D. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia […] nr […] w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę.

Uzasadnienie wyroku

Decyzją z dnia […] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., działając na podstawie art.151 par. 1 pkt 1 w zw. z art. 145a par.1 ustawy z dnia 14.06.1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego ( tj. Dz. U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071; ze zm. ), dalej powoływanej w skrócie "kpa" oraz art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 ze zm., dalej powoływanej jako ustawa o świadczeniu pieniężnym) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z 23.12.2009 r., Nr 220, poz. 1734) odmówił skarżącemu D. B. uchylenia decyzji ostatecznej z dnia […]. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił po pierwsze, że w stosunku do skarżącego było już prowadzone postępowanie w sprawie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej i że zakończone ono zostało decyzją z dnia […] o odmowie przyznania tego świadczenia. Ponieważ jednak skarżący wystąpił ze skargą o wznowienie postępowania w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z 23.12.2009 r., Nr 220, poz. 1734), postanowieniem z dnia [….] postępowanie administracyjne zostało wznowione. Po przeprowadzeniu wznowionego postępowania organ stwierdził, że wniosek skarżącego jest niezasadny. Do ponownej odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia doszło z uwagi na brak spełnienia przez skarżącego przesłanki deportacji do pracy przymusowej, warunkującej przyznanie przedmiotowego świadczenia. W ocenie organu wnioskodawca wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, w związku z czym jego praca nie przybrała szczególnie dotkliwej formy tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Organ ponadto stwierdził, że okres od stycznia 1945r. do kwietnia 1945r. deportacji do pracy przymusowej nie stanowi podstawy do przyznania uprawnienia do świadczenia bowiem praca ta była wykonywana w okresie krótszym niż wymagane ustawą 6 miesięcy.We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy D. B. wyjaśnił, że w czasie okupacji mieszkał razem z rodzicami w J. Pod koniec lutego 1942 r. został deportowany do przymusowej, niewolniczej pracy, do nieznanej jemu wsi B., odległej od domu rodzinnego o 24 km. Pracował ciężko, jako służący – parobek, od godz. 5 do godz. 22, u dwóch gospodarzy niemieckich, w bardzo ciężkich warunkach bytowych, bez wynagrodzenia i bez możliwości widzenia się z rodziną. Pracę tą wykonywał do 19.01.1945r., kiedy to został zmuszony przez Niemców do ucieczki wraz z nimi przed nadchodzącą Armią Czerwoną. Ucieczka do Niemiec przebiegała się w bardzo trudnych, frontowych warunkach i trwała przeszło dwa miesiące. Po dotarciu na miejsce, we wsi W., od 21.03.1945r. do 20.06.1945r., przez 3 miesiące pracował przymusowo u gospodarza niemieckiego. Następnie od 21.06.1945r. do 25. 05. 1946r. to jest przez 11 miesięcy i 4 dni pracował w obozie dla Polaków koło H. Skarżący podał, że przedstawił organom dokumenty potwierdzające łącznie 4 lata i 3 miesiące przymusowej, niewolniczej pracy, za którą domaga się stosownego odszkodowania.Po rozpoznaniu wniosku D. B. o ponowne rozpatrzenie sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. decyzją z dnia [….] nr […], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 i art.151 par 1 i 2 kpa oraz art. 2 pkt 2 lit a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji własnej z dnia […].W motywach rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że pojęcie represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym zawiera przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym. Stosownie do tej regulacji represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Przytaczając wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07, mocą którego art. 2 pkt 2 w/w ustawy został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, organ zaznaczył, iż do przyznania przedmiotowego świadczenia pieniężnego w efekcie wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego uprawnia jedynie praca przymusowa wykonywana podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu, która przybrała szczególnie dotkliwą formę, tzn. praca która była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Organ wskazał, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżący w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową we wsi B., w niewielkim oddaleniu od miejsca swojego zamieszkania – J. Praca ta nie przybrała więc, w ocenie organu, szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym, jak podkreślił organ, nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Ponadto, odnośnie wywiezienia skarżącego w dniu 21.03.1945r. na terytorium III Rzeszy, do W. , organ wyjaśnił, że wywiezienie to nie spełniało warunku wynikającego z cytowanego powyżej art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, dotyczącego co najmniej 6-miesięcznego pobytu poza terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r., gdyż praca wykonywana po wyzwoleniu straciła charakter represji w rozumieniu powoływanej wyżej ustawy. Wobec tego, w ocenie organu, brak było podstaw do przyznania skarżącemu uprawnienia do wnioskowanego świadczenia pieniężnego.Na powyższą decyzję D. B. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy. Podtrzymując argumentację przedstawioną we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996r. Dodatkowo podkreślił, że jako mały chłopiec został oddzielony od rodziców i bliskich o ponad 24 km i że była to ostra forma represji oraz, że w czasie ewakuacji najeźdźców, w której brał udział panowały prawie frontowe warunki.W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie oraz dotychczasową argumentację.Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:Stosownie do treści przepisów art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r.Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż w ramach dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać legalność rozstrzygnięcia zapadłego w danym postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i przepisami prawa procesowego, według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Nie może natomiast rozpoznając sprawę kierować się kryterium słuszności czy sprawiedliwości społecznej. Nie może także, wkraczając w uprawnienia organów administracji orzec bezpośrednio o prawach i obowiązkach stron postępowania administracyjnego. Podkreślić należy, że uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego ,mającym wpływ na wynik sprawy.Dokonują kontroli zaskarżonej decyzji we wskazanym zakresie, Sąd nie stwierdził aby naruszała ona prawo.Podstawą materialnoprawną rozpoznania sprawy będącej przedmiotem zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Wyrok ten został ogłoszony w Dzienniku Ustaw Nr 220, poz. 1734 z 23 grudnia 2009 r. i tego też dnia treść normatywna art. 2 pkt 2 powołanej ustawy utraciła moc obowiązującą w zakresie określonym przez Trybunał. Zbadanie legalności zaskarżonej decyzji, wiąże się z zatem, z koniecznością rekonstrukcji treści zakwestionowanego przepisu, z punktu widzenia skutków tegoż wyroku Trybunału Konstytucyjnej i powstałej w związku z tym nowej sytuacji normatywnej, wynikającej ze stwierdzenia niekonstytucyjności art. 2 pkt 2 w zakresie określonym przez Trybunał. Innymi słowy w przedmiotowej sprawy zachodzi konieczność określenia zakresu zastosowania art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz przesłanek warunkujących wnioskowane świadczenie z uwzględnieniem orzeczenia Trybunału zarówno w jego w osnowie jaki uzasadnieniu.Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie (ust. 1), wyłącznie tym które nie mają ustalonego prawa do dodatku kombatanckiego, określonego w przepisach o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, ani za tajne nauczanie, przysługującego na podstawie odrębnych przepisów (ust. 2). Represją zaś w rozumieniu ustawy, w brzmieniu obowiązującym sprzed wydania w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jest podleganie jednemu z dwóch rodzajów represji, zdefiniowanych w art. 2 w/w ustawy, tj. osadzeniu w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1), lub deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 pkt 2).Trybunał Konstytucyjny w w/w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu wyroku wskazuje się, że wyrok ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma zaś zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Osoby bowiem dotknięte taką formą represji znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych.Na tle przytoczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w ocenie Sądu, zmianie uległa treść normatywna przesłanki represji w postaci deportacji warunkującej prawo do uzyskania wnioskowanego świadczenia. Osoba ubiegająca się o świadczenie pieniężne bowiem w dalszym ciągu winna była podlegać jednemu z dwóch rodzajów represji zdefiniowanych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, a więc osadzeniu w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, lub deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, z tym że już nie wyłącznie z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium ZSRR, III Rzeczy lub terenów przez nie okupowanych, lecz również wywiezieniu w granicach przedwojennego państwa polskiego. Spełnienia zatem kryterium deportacji, w obecnym stanie prawnym, nie należy uzależniać od aspektu geograficznego lecz, jak wskazuje się w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, od szczególnie trudnych warunków świadczenia pracy ("szczególna dolegliwość represji") spowodowanych zerwaniem więzi z dotychczasowym otoczeniem.Dokonując zatem kontroli legalności zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej zgodności z tak zrekonstruowaną (w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego) normą prawną, należy wskazać, iż okoliczności przedmiotowej sprawy subsumowane pod zrekonstruowany wzorzec kontroli, każą uznać, iż rozstrzygnięcia organów obu instancji były prawidłowe, albowiem w sprawie nie wystąpiła przesłanka szczególnej dolegliwości represji w formie deportacji, którą organy administracyjne zbadały oceniając czy wykonywana przez skarżącego praca przymusowa w czasie okupacji była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsc pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Należy podkreślić, że organy obu instancji, prawidłowo zbadały charakter deportacji skarżącego, nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz uwzględniają treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego – w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Słusznie, zdaniem Sądu, uznając że wykonywanie pracy przymusowej w miejscowości B., położonej w niewielkim, (przyjmując nawet podaną przez skarżącego odległość-24 km), oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania skarżącego (J.), nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Zmiana bowiem miejsc pobytu nie musi oznacza, że jednocześnie nastąpiło "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska czego efektem było zerwanie z nim więzi. Jeżeli więc praca była wykonywana w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejscu zamieszkania, tak jak w przedmiotowej sprawie w pobliskiej miejscowości, nie sposób uznać, iż nastąpiło "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska, praca bowiem była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych. Niewątpliwie młody wiek skarżącego, mógł zwiększyć w nim poczucie odległości i osamotnienia, niemniej jednak w sensie obiektywnym była to okolica jego dotychczasowego miejsca zamieszkania. Tutejszy Sąd wyraża stanowisko, iż badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. Świadczenie zatem pracy w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, tak jak to miało miejsce w przedmiotowej sprawie, wskazuje iż skarżący znajdował się w lepszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tą samą pracę co on, niemniej jednak poza granicami państwa polskiego lub też w jego granicach, lecz w takim miejscu, że były one zmuszone zorganizować sobie życie w zupełnie nowym, z reguły nieprzyjaznym środowisku. Ci ostatni bowiem, jak słusznie zauważył Trybunał Konstytucyjny we w/w wyroku, poddani byli, obok niedogodności związanej z obowiązkiem wykonywania pracy przymusowej, dodatkowemu stresowi związanemu z nagłą wywózką, niedostatkiem więzi społecznych z nowym otoczeniem, brakiem solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej, trudniejszymi warunkami egzystencji oraz warunkami przyrodniczymi i klimatycznymi. Skoro więc skarżący wykonywał prace w pobliżu swojego miejsca zamieszkania, należało odmówić jemu przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem.Na marginesie należy podkreślić, iż w/w wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, bowiem mówi się w nim o niekonstytucyjności przepisu jedynie w "zakresie" w jakim pomija się w pojęciu deportacji osoby wywiezione do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Dlatego też wyrok ten nie oznacza automatycznego przyznawania świadczeń wszystkim osobom wykonywującym pracę przymusową, w związku z czym nadal należy badać przesłankę deportacji, która w przypadku osób wykonujących pracę na terytorium państwa polskiego obarczona jest dodatkowym kryterium szczególnej dolegliwości represji. Należy wyraźnie zaznaczyć, że przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym, nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy, I przewidują dla nich w związku z tym symboliczne zadośćuczynienie z tytułu wykonywania pracy w szczególnie trudnych warunkach spowodowanych całkowitym oderwaniem od dotychczasowego otocznia.Odnośnie podnoszonej przez skarżącego kwestii wykonywania przez niego pracy przymusowej w okresie od dnia 21.03.1945r. do dnia 20.06 1945r., tj. przez 3 miesiące, na terenie Niemiec, we wsi W. oraz w okresie od dnia 21.06.1945r. do dnia 25.05.1946 r. tj. przez 11 miesięcy i 4 dni, w obozie pracy dla Polaków w F., to stwierdzić należy, że słusznie organ przyjął w zaskarżonej decyzji, iż ona także nie może być uznana za represję w rozumieniu przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym. Zgodnie bowiem z tym przepisem, co należy ponownie podkreślić, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 pkt 2). Skarżący w pierwszym przypadku, we wsi W., pracował niespełna 3 miesiące licząc do końca wojny, a w drugim, w F. pracował już po wojnie , a więc praca ta straciła charakter represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym, będącej podstawą materialno-prawną żądanego świadczenia. Przepisy tej ustawy nie pozwalają także na przemnażanie okresów pracy przez dwa, jak chciałby tego skarżący.Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.