Mój mąż bez mojej wiedzy narobił olbrzymich długów w trakcie trwania naszego małżeństwa . Kiedy jego sprawki wyszły na jaw podpisaliśmy intercyzę Jaka jest moja sytuacja zarówno w tej chwili , jak tez jaka będzie po rozwodzie ? Czy będę w jakiś sposób obciążona z tytułu długów mojego męża ?

Odpowiedź prawnika:

Odpowiedź na zadane przez Panią pytanie nie jest łatwa , choćby z uwagi na to , iż wymaga ona oceny wspomnianych wierzytelności z punktu widzenia ich charakteru. Postaram się więc o to, aby naświetlić sytuację odpowiedzialności małżonków w taki sposób, aby umożliwić Pani odniesienie moich rozważań do Pani konkretnej sytuacji.
Ogólnie można powiedzieć, iż najważniejszymi przepisami regulującymi opisaną sytuację są dwa artykuły kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: art. 37 i art. 41 . Artykuł 41 mówi min. o wierzytelnościach , które są związane tylko z majątkiem odrębnym męża. Za wierzytelności tego rodzaju odpowiedzialność z majątku wspólnego jest ograniczona. Wierzyciel dłużnika (czyli Pani męża ) będzie mógł zaspokoić swoją wierzytelność tylko z niektórych składników wchodzących w skład majątku wspólnego małżonków: z jego wynagrodzenia za pracę lub usługi świadczone osobiście, jak również z korzyści uzyskanych przez dłużnika z jego praw autorskich twórcy, praw twórcy wynalazku, wzoru lub projektu racjonalizatorskiego.
W tym miejscu istnieje konieczność wytłumaczenia pojęcia wierzytelności dotyczącej odrębnego majątku męża. Jest to taka wierzytelność, która jest związana prawnie i ekonomicznie z odrębnym majątkiem małżonka dłużnika. Dla przykładu jeśli małżonek jest właścicielem gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa, bądź mieszkania, które z punktu widzenia prawnego stanowią składnik jego majątku odrębnego to wówczas wszelkie wierzytelności związane z ich prowadzeniem lub utrzymaniem są wierzytelnościami dotyczącymi odrębnego majątku męża, z których odpowiedzialność z majątku wspólnego jest ograniczona tylko do tych składników, które wymieniłem powyżej.
Drugi ze wspomnianych artykułów ma zastosowanie do tych czynności prawnych, które odnoszą się do majątku wspólnego obu małżonków, a które rodzą określone wierzytelności. Ogólnie czynności te można określić jako czynności zarządu. Zdaniem orzecznictwa i większości przedstawicieli doktryny czynnościami zarządu majątkiem wspólnym jest zaciąganie przez jednego z małżonków wszelkich zobowiązań umownych, nie zaś tylko tych, które odnoszą się do konkretnego składnika majątku wspólnego. Z przytoczonego powyżej zdania możemy wyprowadzić podział czynności zarządu na takie, które odnoszą się do konkretnego składnika majątku wspólnego (np. sprzedaż samochodu, ustanowienie hipoteki na własnościowym spółdzielczym prawie do lokalu itd.), oraz takie, które nie odnoszą się do konkretnego składnika majątku wspólnego, ale mają wpływ na jego substancje (np. zawarcie umowy poręczenia, umowy pożyczki itd.).
Drugim podziałem, już w ramach przepisów prawnych jest podział wspomnianych czynności na czynności zwykłego zarządu i czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu. Czynności zwykłego zarządu mogą być dokonywane samodzielnie przez każdego z małżonków. Czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu dla swojej ważności wymagają zgody małżonka. Może być ona również wyrażona w drodze potwierdzenia, jeśli jednak nie zostanie ona udzielona wówczas czynność wspomniana jest nieważna i nie rodzi w związku z tym skutku prawnego dla majątku wspólnego. Do owych czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu należą np.: wyzbycie się własności rzeczy, obciążenie jej ograniczonym prawem rzeczowym (np. hipoteką, zastawem), wynajęcie lub wydzierżawienie rzeczy. Są to więc czynności odnoszące się do konkretnych składników majątku wspólnego. Do owych czynności zaliczymy jednak również te powodujące zaciągniecie zobowiązania o znacznej wysokości, którego spełnienie mogłoby zdestabilizowac sytuacje majątkową rodziny. Myślę, iż w szczególności te zobowiązania mogą być w danej sytuacji brane pod uwagę. Do tego rodzaju umów może należeć np. umowa poręczenia. W tym zakresie każda wierzytelność musi być określona biorąc pod uwagę konkretną okoliczność z punktu widzenia zaliczenia jej do pierwszej lub drugiej grupy . Jest to konieczne z punktu widzenia wyważenia postulatu ochrony wierzycieli z postulatem ochrony dorobku małżonków, czy rodziny.
Kryteriami, które będą decydowały o zaliczeniu wierzytelności do pierwszej lub drugiej grupy są: wysokość zobowiązania w stosunku do wartości majątku wspólnego, znaczenie czynności w kontekście zaspakajania potrzeb rodziny, bezpieczeństwo obrotu.
Pierwsze kryterium wydaje się być proste: jeśli wysokość zobowiązania jest na tyle duża, iż stanowi ona znaczny udział w odniesieniu do wartości majątku wspólnego to jest ona czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu i rodzi wymóg wyrażenia na nią zgody przez drugiego ze współmałżonków. Drugie kryterium uwzględnia odniesienie danego zobowiązania do takich celów jak potrzeby konsumpcyjne rodziny, prowadzenie działalności gospodarczej, inwestowanie. W tym zakresie można przyjąć, iż zobowiązania pierwszej grupy raczej nie będą wymagały zgody współmałżonka, a trzeciej będą wymagały (chyba, iż są to drobne inwestycje). Gdy chodzi o grupę drugą znów konieczne jest odniesienie do konkretnych okoliczności. Tutaj również pojawi się postulat bezpieczeństwa obrotu, który może przemawiać za umieszczeniem owej wierzytelności pośród tych, o których samodzielnie może decydować jeden ze współmałżonków. Dochodzi do tego również i to, iż określona działalność gospodarcza, z którą związana jest wierzytelność stanowi często źródło utrzymania rodziny, a więc źródło czerpanych zysków. Z drugiej jednak strony należy przyjąć, iż podmioty prowadzące profesjonalnie działalność gospodarczą powinny wymagać w odniesieniu do transakcji o znacznej wartości złożenia przez obojga małżonków oświadczenia woli lub potwierdzenia umowy. Ważnym więc tutaj będzie wyważenie wszelkich za i przeciw w odniesieniu do każdej z wierzytelności.
Warto tutaj jeszcze zaznaczyć, iż zgodnie z art. 37.3. k.r. i o. jednostronna czynność prawna przekraczająca zakres zwykłego zarządu dokonana bez zgody współmałżonka jest nieważna. Do takich czynności zaliczamy np. wystawienie weksla lub czeku.
Jest wreszcie i trzecia podstawa, która w Pani sytuacji może znaleźć zastosowanie. Otóż art. 41.3. k.r. i o. mówi o tym, iż w przypadku dochodzenia zaspokojenia wierzytelności jednego z małżonków z majątku wspólnego drugi z nich może wystąpić o wyłączenie lub ograniczenie owej odpowiedzialności z uwagi na to, iż ze względu na charakter wierzytelności byłoby to w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Taka podstawa może zaistnieć zarówno wówczas gdy są to wierzytelności związane z zaspakajaniem osobistych przyjemności małżonka (np. z gier hazardowych bądź z tytułu pobytu w drogim hotelu), ale także i wtedy kiedy wierzytelności takie pochodzą z prowadzonych przez niego osobistych interesów, które nie przynosiły korzyści drugiemu małżonkowi lub jego rodzinie. W takiej sytuacji istotnym zdaje się być wykazanie, iż owe interesy były czymś dodatkowym w stosunku do głównego zajęcia małżonka, czymś z czego rodzina nie czerpała bezpośrednich korzyści i o czym nie była poinformowana.
W moich rozważaniach przedstawiłem Pani te argumenty, które może Pani podjąć na swoją obronę. Warto jednak zaznaczyć, iż będzie to wymagało od Pani aktywności jako strony w postępowaniu. Bez takiej aktywności sąd raczej przychyli się do wniosków wierzycieli o objęciu majątku wspólnego odpowiedzialnością. Warto jeszcze zaznaczyć, iż momentem obrony w Pani przypadku będzie postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności orzeczeniom stwierdzającym istnienie wierzytelności. Nie jest bowiem Pani w myśl przepisów prawa dłużnikiem, a jedynie może być Pani osobą współodpowiedzialną za zapłatę długu z tytułu wspólności.
Kolejnym Pani pytaniem jest to o wpływ zawartej umowy majątkowej małżeńskiej na zakres odpowiedzialności . Otóż w tym przypadku umowa zawarta już po powstaniu wierzytelności nie ma wpływu na ograniczenie odpowiedzialności współmałżonka . Co więcej nawet wówczas gdyby była ona zawarta przed zawarciem owych zobowiązań , ale w chwili dokonywania tych czynności druga strona nie zostałaby poinformowana o jej istnieniu i treści również nie miałaby ona żadnego wpływu na zakres odpowiedzialności.
Odpowiedzialność z majątku wspólnego ustaje z chwilą ustania wspólności ustawowej w związku z orzeczeniem rozwodu. Wierzyciele jednak będą mogli dochodzić objęcia odpowiedzialnością za długi Pani majątku na podstawie przepisów o skardze pauliańskiej, co jest bardzo możliwe do realizacji w opisanej sytuacji.